Секция с навигацией, мета информацией, заголовком и контентом

Қуат кабелінің зақымдануын қалай табуға болады: диагностиканың негізгі әдістері

  • calendar-icon
    24-09-2026, 2026
  • user-icon
    Alexey Krasikov
  • clock-circle-icon
    2 минуты
article preview photo
article preview photo

Қысқа жауап: іздеу неден басталады

Күштік кабельдің зақымдалуын іздеу ақаулықтың сипатын анықтаудан басталады: өткізгіштің үзілуі, қысқа тұйықталу, оқшаулаудың төмен кедергілі немесе жоғары кедергілі зақымдалуы. Бастапқы диагностика мегаомметрмен оқшаулау кедергісін өлшеу және өткізгіштердің тұтастығын тексеру арқылы орындалады. Нәтижелері бойынша локализация әдісі таңдалады: үзілулер мен қысқа тұйықталулар үшін импульстік рефлектометрия қолданылады, жоғары кедергілі зақымдалулар үшін — күйдіру әдістері, одан кейін акустикалық немесе индукциялық локация, ағынды тесілуі бар зақымдалулар үшін — тербелмелі разряд әдісі.

Іздеу дәлдігі әдісті дұрыс таңдауға және төсеу шарттарын есепке алуға байланысты. Жердегі кабельдер үшін акустикалық әдіс 0,5–1 м шегінде қателік береді, науалар мен құбырлардағы кабельдер үшін үстіңгі рамасы бар индукциялық әдіс қолданылады. Жоғары кернеумен сынау және ішінара разрядтарды өлшеу оқшаулау күйін диагностикалауға жатады, ал пайда болған зақымдалуды іздеуге жатпайды. Бұл міндеттердің айырмашылығы маңызды: диагностика дамып келе жатқан ақауларды анықтайды, іздеу бар ақаулықты локализациялайды.

Нені және не үшін тексереді

Зақымдалуды іздеудің физикалық мәні. Кабельдің зақымдалуы электр өрісінің таралуын және тізбектің өткізгіштігін бұзады. Өткізгіштің үзілуі ток жолын үзеді, қысқа тұйықталу өткізгіштер арасында немесе жерге төмен кедергілі жол жасайды, оқшаулаудың зақымдалуы — ток ағып кетуі. Бұл бұзылыстардың әрқайсысы зондтау сигналының таралуына әртүрлі әсер етеді, бұл локализация үшін пайдаланылады.

Локализация не үшін жүргізіледі. Зақымдалу орнын дәл анықтау мүмкіндік береді:

  • қазба жұмыстары кезінде жер жұмыстарының көлемін қысқартуға;
  • желінің тоқтап қалу уақытын азайтуға;
  • дұрыс жөндеу тәсілін таңдауға — учаскені ауыстыру, муфта орнату, қайта бөлу;
  • трассаны ашу кезінде көрші коммуникациялардың зақымдалуын болдырмауға.

Іздеу әдістері салыстырмалы (қашықтықтық) және абсолюттік (топографиялық) болып бөлінеді. Салыстырмалы әдістер желінің басынан зақымдалуға дейінгі қашықтықты анықтайды: импульстік рефлектометрия, тербелмелі разряд әдісі, ілмек әдісі. Абсолюттік әдістер трассадағы нүктені көрсетеді: акустикалық, индукциялық, контактілі. Іс жүзінде салыстырмалы және абсолюттік әдістер дәйекті түрде қолданылады: алдымен қашықтық анықталады, содан кейін жергілікті жерде орын нақтыланады. Кабельдің конструктивтік ерекшеліктері, мысалы бір өткізгішті немесе көп өткізгішті орындалу, әдісті таңдауға және локализация дәлдігіне әсер етеді.

Тексеру қашан жүргізіледі

Монтаждан кейін. Кабельдік желіні пайдалануға беру алдында ҚР ЭҚЕ-де көзделген сынақтар жүргізіледі: өткізгіштердің тұтастығы мен фазаларын тексеру, оқшаулау кедергісін өлшеу, ал 1 кВ-тан жоғары кабельдер үшін — түзетілген токтың жоғары кернеуімен сынау. Бұл сынақтар монтаж ақауларын анықтайды, бірақ егер желі сынақтан өтпесе, зақымдалуды іздеуді алмастырмайды. Ауытқулар анықталған кезде локализация әдістеріне көшеді.

Пайдалану. Зақымдалу жер жұмыстары кезіндегі механикалық әсер, оқшаулаудың қартаюы, шамадан тыс жүктеме, муфталардың ылғалдануы нәтижесінде туындауы мүмкін. Қорғаныс іске қосылғанда немесе желідегі кернеу жоғалғанда бастапқы диагностика жүргізіледі: оқшаулау кедергісін өлшеу және өткізгіштердің тұтастығын тексеру. Зақымдалу расталса, орнын іздеуге көшеді.

Ақаулықты іздеу. Бұл кіріс бақылаудан және қабылдау-тапсыру сынақтарынан ерекшеленетін жеке міндет. Іздеу кезінде мамандандырылған жабдық қолданылады: рефлектометрлер, жоғары кернеулі импульстер генераторлары, акустикалық қабылдағыштар, трассаіздегіштер. Күштік кабельдің жалпы құрылғысы мен сипаттамалары, соның ішінде сигнал таралуына әсер ететін конструкция ерекшеліктері, жеке материалда сипатталған: күштік кабель: құрылғысы, түрлері, сипаттамалары.

Қалай жүргізіледі

Бастапқы диагностика

Локализация әдісін таңдау алдында зақымдалу сипаты анықталады:

  1. Кабельді желіден ажыратады, кернеудің жоқтығын тексереді, жерге қосу орнатады.
  2. Оқшаулау кедергісін мегаомметрмен өлшейді. 1 кВ-қа дейінгі күштік кабельдер үшін норма — кемінде 0,5 МОм. Егер кедергі төмен болса, әдісті таңдау үшін мәнді тіркейді.
  3. Өткізгіштердің тұтастығын тексереді: өткізгіштің тұрақты токқа кедергісін өлшейді. Үзілу шексіз үлкен кедергі береді, қысқа тұйықталу — нөлге жақын.
  4. Зақымдалу орнындағы өтпелі кедергіні анықтайды. Бұған әдісті таңдау байланысты: төмен кедергілі (бірнеше ондаған Омға дейін) немесе жоғары кедергілі.

Бастапқы диагностика мегаомметр мен тұрақты ток көпірінен басқа мамандандырылған жабдықты қажет етпейді. Оқшаулау кедергісін өлшеу әдістемесі туралы толығырақ — кабельдің оқшаулау кедергісін мегаомметрмен өлшеу материалында.

Импульстік рефлектометрия

Әдіс желіні қысқа импульспен зондтауға және шағылған сигналдың қайту уақытын өлшеуге негізделген. Аспап — импульстік рефлектометр — оқшаулау түріне байланысты жылдамдықпен кабель бойымен таралатын зондтау импульсін қалыптастырады (аспап немесе кабель паспортында көрсетіледі). Біртексіздікке — зақымдалу орнына, муфтаға, тармақталуға — жеткенде импульс ішінара шағылысады. Шағылысу кідірісінің уақыты бойынша қашықтық есептеледі: L = v · t / 2, мұндағы v — таралу жылдамдығы, t — кідіріс уақыты.

Әдіс үзілуді, қысқа тұйықталуды және ағу кедергісі бірнеше ондаған кОмға дейінгі төмен кедергілі қосылыстарды анықтауға мүмкіндік береді (желі ұзындығы мен әлсіреуіне байланысты). Жоғары кедергілі зақымдалулар үшін алдын ала күйдірусіз рефлектометрия тиімсіз. Рефлектометрлер төмен кернеулі тұрақты токта жұмыс істейді, оператор үшін қауіпсіз және зақымдалу сипаттамаларын өзгертпейді. Нәтиже рефлектограмма түрінде ұсынылады — шағылған сигнал амплитудасының қашықтыққа тәуелділік графигі.

Тербелмелі разряд әдісі

Муфталарға тән ағынды тесілуі бар зақымдалулар үшін қолданылады. Әдістің мәні: кабельге генератордан жоғары кернеу беріледі, ол кабель сыйымдылығын тесілуге дейін зарядтайды. Тесілу сәтінде зақымдалу орнында электр разряды пайда болады және желіде еркін тербелістер қозады. Осы тербелістердің периодын өлшей отырып, зақымдалу орнына дейінгі қашықтық анықталады. Әдіс сақтықты талап етеді: жоғары кернеу персонал үшін қауіпті.

Акустикалық әдіс

Зақымдалу орнындағы ұшқынды разряд кезінде пайда болатын дыбыс тербелістерін тыңдауға негізделген. Зақымдалған өткізгішке генератордан жоғары кернеудің мерзімді импульстері беріледі. Зақымдалу орнында дыбыспен бірге жүретін ұшқынды разряд пайда болады. Дыбысты беткі жағынан стетоскоп немесе пьезоэлектрлік датчик арқылы ұстайды. Акустикалық әдіс ағынды тесілуі бар зақымдалу орындарын, тұрақты сипаттағы бірфазалы және көпфазалы тұйықталуларды, үзілу орнында жерге қосылумен үзілулерді анықтау үшін қолданылады. Тиімділік кабельдің тереңдігіне және бөгде шу деңгейіне байланысты.

Индукциялық әдіс

Кабель үстіндегі магнит өрісін ұстауға негізделген. Зақымдалған өткізгіштер арқылы генератордан дыбыс жиілігіндегі ток (800–1000 Гц) жіберіледі. Кабель айналасында айнымалы магнит өрісі пайда болады. Қабылдағыш рама мен күшейткішпен трасса бойымен қозғала отырып, сигналды тыңдайды. Зақымдалу орнынан кейін дыбыс қаттылығы төмендейді немесе жоғалады. Индукциялық әдіс өтпелі кедергісі 20–25 Омнан аспайтын тұрақты сипаттағы екіфазалы және үшфазалы тұйықталуларды анықтауға мүмкіндік береді. Әдіс кабельдің үлкен тереңдігінде (1,5–2,0 м-ден астам) қолданылмайды.

Ілмек әдісі

Бір немесе екі өткізгіш зақымдалғанда және кемінде бір зақымдалмаған өткізгіш болғанда қолданылады. Зақымдалған өткізгішті бүтін өткізгішпен қысқаша қосып, ілмек жасайды. Өткізгіштердің ұштарына тұрақты ток өлшеу көпірі қосылады. Көпір иіндерінің кедергілерін өлшей отырып, зақымдалу орнына дейінгі қашықтық есептеледі. Әдіс үлкен өтпелі кедергі немесе жабдықтың болмауы салдарынан импульстік әдісті қолдану мүмкін болмаған жағдайларда қолданылады. Қазіргі практикада еңбек сыйымдылығына байланысты сирек қолданылады.

Жоғары кернеумен сынау

ҚР ЭҚЕ сәйкес 1 кВ-тан жоғары күштік кабельдер түзетілген токтың жоғары кернеуімен сыналады. Сынақ кернеуінің мәндері мен берілу ұзақтығы Ережелерге 1-қосымшаның 97-кестесінде нормаланған. Сынақ барысында ағу тогының өзгеру сипатына назар аударылады. Кабель сынақтан өтті деп есептеледі, егер тесілу болмаса, сырғанау разрядтары мен ағу тогының серпілістері болмаса. Жоғары кернеумен сынау — оқшаулаудың электр беріктігін тексеру, ал зақымдалуды іздеу емес. Бірақ сынақ кезінде тесілу орын алса, бұл ақаулықтың бар екенін көрсетеді, ол кейін басқа әдістермен локализацияланады.

Ішінара разрядтарды өлшеу

Сшиті полиэтиленнен (СПЭ) оқшаулауы бар кабельдердің оқшаулау күйін диагностикалау ҚР СТ IEC 60270-2013 бойынша ішінара разрядтарды (ІР) өлшеуді қамтиды. Ішінара разрядтар — өткізгіштер арасындағы оқшаулаудың тек бір бөлігін шунттайтын жергілікті электр разрядтары. Олар дереу тесілуге әкелмейді, бірақ оқшаулауды біртіндеп бұзады. ІР өлшеу тесілу пайда болғанға дейін дамып келе жатқан ақауларды ерте сатыда анықтауға мүмкіндік береді. Бұл диагностика әдісі, ал пайда болған зақымдалуды іздеу емес.

Нәтижені қалай бағалау керек

Нәтижелерді интерпретациялау әдіске байланысты. Төменде негізгі критерийлер жинақталған.

1-кесте. Зақымдалуды іздеу нәтижелерін бағалау критерийлері
Әдіс Қалыпты нәтиже Ауытқу Ықтимал себеп
Оқшаулау кедергісін өлшеу 1 кВ-қа дейінгі кабельдер үшін кемінде 0,5 МОм 0,5 МОм-нан төмен Оқшаулаудың зақымдалуы, ылғалдану, ластану
Өткізгіштердің тұтастығын тексеру Кедергі қима мен ұзындық үшін нормаға сәйкес Шексіз үлкен немесе нөлге жақын Үзілу немесе қысқа тұйықталу
Импульстік рефлектометрия Рефлектограммада муфталар мен желі ұштарынан шағылысулар көрінеді, сау кабельге тән Белгілі біртексіздіктерге сәйкес келмейтін қашықтықта қосымша шағылысудың пайда болуы Үзілу, қысқа тұйықталу, төмен кедергілі зақымдалу
Акустикалық әдіс Зақымдалу нүктесінде дыбыс қаттылығы максимум Әлсіз сигнал немесе оның жоқтығы Үлкен тереңдік, шу деңгейінің жоғарылығы, разряд орнында нашар байланыс
Индукциялық әдіс Зақымдалу орнынан кейін сигнал қаттылығының күрт төмендеуі Сигнал жоғалмайды немесе күтпеген учаскеде жоғалады Өтпелі кедергі 20–25 Омнан жоғары, үлкен тереңдік, кедергілер
Жоғары кернеумен сынау Тесілу жоқ, сырғанау разрядтары жоқ, ағу тогы тұрақты Тесілу, сырғанау разрядтары, ағу тогының өсуі Оқшаулау ақауы, жергілікті әлсіреу

Дереккөздер: ҚР ЭҚЕ, 29-параграф, 311-т.; рефлектометрлерді пайдалану жөніндегі нұсқаулықтар; күштік кабельдердің зақымдалу орнын анықтау жөніндегі әдістемелік нұсқаулар.

Рефлектометрия нәтижесін бағалау кезінде шағылысулар тек зақымдалулардан ғана емес, сонымен қатар муфталардан, тармақталулардан, қиманың өзгеруінен де пайда болатынын ескеру қажет. Сондықтан өлшеу алдында белгілі біртексіздіктерді көрсете отырып, желінің паспорттық деректері болуы қажет. Желінің екі ұшынан алынған рефлектограммаларды салыстыру сенімділікті арттырады. ПВХ немесе сшиті полиэтилен оқшаулауы бар кабельдер үшін сигналдың таралу жылдамдығы ерекшеленеді, бұл қашықтықты есептеуге әсер етеді.

Өлшеуді не бұрмалауы мүмкін

2-кесте. Зақымдалуды іздеу дәлдігіне әсер ететін факторлар
Фактор Қалай әсер етеді Не істеу керек
Сигналдың таралу жылдамдығы Оқшаулау түріне байланысты. Қате мән қашықтықта қателік береді. Кабель паспорты бойынша нақтылау немесе белгілі ұзындық бойынша калибрлеу.
Сигналдың әлсіреуі Ұзын желілерде алыс зақымдалудан шағылысу әлсірейді және ажыратылмауы мүмкін. Екі ұштан өлшеу, күшейткіштерді қолдану.
Белгілі біртексіздіктер Муфталар, тармақталулар зақымдалумен шатастыруға болатын шағылысулар береді. Барлық біртексіздіктерді көрсететін желі паспортының болуы.
Өтпелі кедергі Жоғары кедергілі зақымдалу рефлектометрия кезінде анық шағылысу бермейді. Күйдіруді немесе тербелмелі разряд әдісін қолдану.
Кабельдің тереңдігі Индукциялық әдіс үшін 1,5–2,0 м-ден астам тереңдікте сигнал әлсірейді. Акустикалық әдісті қолдану немесе біріктіру.
Бөгде шулар Көше шуы, механизмдердің жұмысы акустикалық әдіске кедергі келтіреді. Іздеуді тыныш уақытта жүргізу, сүзгілерді пайдалану.
Ұштық бітеулердің күйі Бітеулердің ластануы немесе ылғалдануы оқшаулау кедергісін өлшеуді бұрмалайды. Өлшеу алдында бітеулерді қарап шығу және тазалау.

Ауытқу болғанда не істеу керек

Сәтсіз іздеу кезіндегі диагностикалық қадамдардың реттілігі:

  1. Зақымдалу сипатын нақтылау. Оқшаулау кедергісі мен өткізгіштердің тұтастығын қайта өлшеу. Мүмкін, зақымдалу жоғары кедергілі, ал рефлектометрия әдісі жарамсыз.
  2. Күйдіруді қолдану. Жоғары кедергілі зақымдалулар үшін өтпелі кедергіні төмендету мақсатында оқшаулауды күйдіруді орындау. Күйдіруден кейін рефлектометрияны немесе акустикалық әдісті қолдану.
  3. Екі ұштан өлшеу. Егер бір ұштан рефлектометрия анық нәтиже бермесе, өлшеуді екінші ұштан қайталау. Рефлектограммаларды салыстыру зақымдалудан шағылысуды бөліп көрсетуге көмектеседі.
  4. Әдістерді біріктіру. Егер салыстырмалы әдіс қашықтық берсе, бірақ абсолюттік әдіс нүктені растамаса, басқа абсолюттік әдісті қолдану: акустикалықтың орнына индукциялық немесе керісінше.
  5. Трассаны тексеру. Кабельдің белгілі трасса бойымен төселгеніне көз жеткізу. Трасса болмаған жағдайда зақымдалуды локализациялау алдында кабельдің орнын анықтау үшін трассаіздегішті қолдану. Төсеу ерекшеліктері күштік кабельді төсеу материалында сипатталған.

Жиі кездесетін қателер

Жоғары кедергілі зақымдалу үшін күйдірусіз рефлектометрияны қолдану. Егер зақымдалу орнындағы өтпелі кедергі ондаған және жүздеген кОм болса, шағылысу анықтау үшін тым әлсіз болады. Әдіс нәтиже бермейді, ал уақыт жоғалады. Рефлектометрия алдында өтпелі кедергіні бағалау қажет.

Желінің паспорттық деректерін елемеу. Рефлектограммада муфталар мен тармақталулардан шағылысуларды зақымдалу деп қабылдауға болады. Белгілі біртексіздіктерді көрсететін паспортсыз жалған локализация қаупі зор.

Сигналдың қате таралу жылдамдығын қолдану. Жылдамдық оқшаулау түріне және кабель конструкциясына байланысты. Егер рефлектометрге ПВХ оқшаулауы үшін мән енгізілсе, ал кабель сшиті полиэтилен оқшаулауына ие болса, қашықтық қателікпен анықталады.

Шу деңгейі жоғары кезде акустикалық әдіспен іздеу. Көше шуы, техниканың жұмысы, көлік қозғалысы разряд дыбысын басады. Мұндай жағдайларда іздеу тиімсіз. Бөгде шулардың ең төмен деңгейі бар уақытты таңдау керек.

Кабельді ажыратпай зақымдалуды табуға тырысу. Пассивті трассировкадан басқа барлық зақымдалуды іздеу әдістері желіні ажыратуды және кернеуді түсіруді талап етеді. Кернеу астында сынақ жабдығымен жұмыс істеу қауіпті және тыйым салынған.

Жиі қойылатын сұрақтар

Өткізгіштің үзілуін іздеу үшін қандай әдісті таңдау керек?

Өткізгіштің үзілуі үшін импульстік рефлектометрия ең тиімді. Ол желі ұзындығы мен әлсіреуіне байланысты дәлдікпен үзілу орнына дейінгі қашықтықты жылдам анықтауға мүмкіндік береді. Трассадағы орынды нақтылау үшін рефлектометриядан кейін индукциялық немесе акустикалық әдіс қолданылады, егер үзілу орнында жерге қосылу болса.

Рефлектометр зақымдалуды көрмесе не істеу керек?

Ықтимал себеп — жоғары кедергілі зақымдалу. Өтпелі кедергіні төмендету үшін оқшаулауды күйдіруді орындау қажет, содан кейін өлшеуді қайталау. Егер күйдіру мүмкін болмаса, тербелмелі разряд әдісін немесе ілмек әдісін (бүтін өткізгіш болған жағдайда) қолдану. Сондай-ақ желінің екінші ұшынан өлшеу керек.

Кернеу астындағы кабельдің зақымдалуын табуға бола ма?

Жоқ. Пассивті трассировкадан басқа барлық зақымдалуды іздеу әдістері кабельді ажыратуды және кернеуді түсіруді талап етеді. Кернеу астындағы кабельде сынақ жабдығымен жұмыс істеу қауіпті және қауіпсіздік техникасы ережелерімен тыйым салынған.

Акустикалық әдістің дәлдігі қандай?

Акустикалық әдістің дәлдігі кабельдің тереңдігіне және шу деңгейіне байланысты. Жердегі 1,5 м-ге дейінгі тереңдіктегі кабельдер үшін қателік 0,5–1 м шегінде. Үлкен тереңдікте немесе шу деңгейі жоғары болғанда дәлдік төмендейді. Нақтылау үшін индукциялық әдіс немесе әдістер комбинациясы қолданылады.

Тербелмелі разряд әдісі дегеніміз не және ол қашан қолданылады?

Тербелмелі разряд әдісі кабельдік муфталарда жиі кездесетін ағынды тесілуі бар зақымдалулар үшін қолданылады. Кабельге тесілуге дейін жоғары кернеу беріледі, тесілу сәтінде еркін тербелістер пайда болады. Тербелістер периоды бойынша зақымдалу орнына дейінгі қашықтық анықталады. Әдіс жоғары кернеулі жабдықты және қауіпсіздік шараларын сақтауды талап етеді.

Дереккөздер

  • Қазақстан Республикасының Электр қондырғыларын орнату ережелері 2015 ж., ҚР Энергетика министрінің 31.10.2022 жылғы №340 бұйрығымен редакцияланған — 29-параграф «Күштік кабельдік желілер», 311-т. — қолданыста — «Әділет» АҚЖ, adilet.zan.kz — кабельдік желілерді сынау құрамы, оқшаулау кедергісінің нормалары, сынақ кернеулері.
  • Қазақстан Республикасының Электр қондырғыларын орнату ережелері 2015 ж., ҚР Энергетика министрінің 31.10.2022 жылғы №340 бұйрығымен редакцияланған — 1-қосымшаның 97-кестесі — қолданыста — «Әділет» АҚЖ, adilet.zan.kz — 1 кВ-тан жоғары кабельдер үшін түзетілген токтың сынақ кернеуінің мәндері.
  • ГОСТ 2990-2013 «Кабельдер, сымдар және шнурлар. Кернеумен сынау әдістері» — қолданыста — meganorm.ru сайтындағы ресми мәтін — айнымалы, тұрақты және импульстік кернеумен сынау әдістері.
  • ҚР СТ IEC 60270-2013 «Жоғары кернеумен сынау әдістері. Ішінара разрядтарды өлшеу» — қолданыста — ресми мәтін — СПЭ оқшаулауы бар кабельдердің оқшаулауын диагностикалау, ішінара разрядтарды өлшеу.
  • IEC 60270:2000 «High-voltage test techniques — Partial discharge measurements» — қолданыста — IEC ресми сайты, webstore.iec.ch — халықаралық стандарт, оған қатысты ҚР СТ IEC 60270-2013 бірдей болып табылады.
  • 10 кВ-қа дейінгі кернеудегі күштік кабельдердің зақымдалу орнын анықтау жөніндегі әдістемелік нұсқаулар (РД 34.20.516-90) — қолданыста — files.stroyinf.ru сайтындағы ресми мәтін — ілмек әдісі, акустикалық және индукциялық әдістерді қоса алғанда, зақымдалуларды іздеу әдістері.
  • РЕЙС-205 рефлектометрін пайдалану жөніндегі нұсқаулық — қолданыста — rkpo.ru сайтындағы ресми мәтін — импульстік рефлектометрия әдісі, үзілуді, қысқа тұйықталуды, төмен кедергілі қосылыстарды анықтау.
Выберите свой город
Выберите язык
RU UA FR EU OT RU RU UA FR EU OT RU